Project omschrijving
Elburg en de verborgen ster van de Zuiderzee
Onlangs bracht een nogal banale reden mij naar het winderige Elburg: mijn auto moest naar de garage. Terwijl de monteur zich met een nieuwe turbo bezighield, besloot ik de tijd te doden door de historische vesting in te wandelen. Wie de oude binnenstad van Elburg betreedt, kijkt onwillekeurig naar beneden. Bijna alle stoepen voor de winkels en huizen zijn namelijk versierd met prachtige stoepmozaïeken van witte en zwarte kiezelstenen. Veluwse keisteentjes, om precies te zijn.
Elburg is de enige stad in Nederland met zoveel sierlijke keitjesstoepen. Veel van de afbeeldingen laten weinig aan de verbeelding over. Een krakeling, hoefijzers of een zeilboot. Ze markeren de huizen waar vroeger de bakkers, de smeden en de vissers woonden. Maar tussen al die ambachtelijke symboliek viel mijn oog op iets anders. Een geometrisch figuur dat uit de toon leek te vallen: een achtpuntige ster. Ik wist meteen dat dit geen simpele decoratie was. Hier zat een verhaal achter, iets dat dieper gaat dan die negentiende-eeuwse kiezelstenen. Ik had alle tijd en besloot op onderzoek uit te gaan om de lokale wijsheid te raadplegen.
Vragen naar de bekende weg
Mijn eerste stop was de religieuze boekwinkel, een plek waar je zou verwachten dat men de taal van symbolen nog spreekt – of op z’n minst kan lezen. De eigenaresse keek me vriendelijk aan, haalde haar schouders op en bekende het antwoord niet te weten. Ook bij de plaatselijke VVV bleef het stil. De ster werd daar simpelweg beschouwd als ‘onderdeel van het pittoreske straatbeeld’, en de medewerkster gaf ruimschoots toe dat ze zelf eigenlijk te weinig de straat op ging. Ik kreeg daarop het telefoonnummer van de PR-functionaris van de plaatselijke oudheidkundige vereniging, maar ook hij bleef na een telefoontje het antwoord schuldig.
Bij het Bottermuseum aan de haven – waar anders? – kreeg ik beet. Een paar werklieden gaven mij het nummer van een oude man, een van de weinigen die de taal van de kiezelstenen nog spreekt en de stoepjes eigenhandig herstelt en legt. Toen ik deze man vroeg naar het mysterie van de ster, hoefde hij geen seconde na te denken. “O, die ster is gewoon voor de versiering!” riep hij enthousiast uit. “En die afbeelding kan zomaar eens honderd tot honderdvijftig jaar oud zijn!” Het was een prachtig antwoord, vol passie voor zijn ambacht. Maar de oude man zat er naast. Want de afbeelding van die achtpuntige ster is niet honderdvijftig jaar oud. Ze is al duizenden jaren oud.
De sterren en de wind
De ster die ik daar op de drempels van Elburg zag liggen, is de Ster van Ishtar/Inanna. Dit is een symbool uit het oude Mesopotamië – de ‘wieg van de beschaving’ in het huidige Irak, waar duizenden jaren voor onze jaartelling de eerste steden en geschriften ontstonden. Het was het symbool voor de godin van de liefde en vruchtbaarheid, maar vooral de visuele weergave van de planeet Venus. In de oudheid was Venus het belangrijkste baken aan de hemel: de Morgenster die de dag aankondigde wanneer de mensen eropuit trokken, en de Avondster die hen weer naar huis wenkte. Het was een helder licht dat de weg wees wanneer de wereld in duisternis gehuld was.
Links van de Zon en de Maan staat Venus,
oftewel de Ster van Ishtar (Mesopetamië)
Ster van Ishtar/Inanna
(Mesopetamië)
Hoe zo’n symbool uit de verre woestijnen uiteindelijk in een Nederlandse vissersplaats belandt? Het reisde mee op de schepen van de Feniciërs (de grootste zeevaarders uit de oudheid), die de ster als navigatiesymbool over de Middellandse Zee verspreidden. Later, tijdens de kruistochten, kwamen Tempeliers en monniken in aanraking met de symboliek uit het Midden-Oosten en adopteerden de ster als de Sterre der Zee (Stella Maris). De katholieke kerk verbond de ster vervolgens aan de figuur van Maria – la mar, la mer (de zee), la mère (de moeder). Zij werd de beschermvrouwe die steevast boven de woeste Zuiderzee verscheen, een ‘hemels baken’ voor wie in het donker koers zocht.
Stella Maris parochiekerk (Sliema, Malta)
Maria Sterre der Zee
In de loop der eeuwen versmolt het teken in de volkskunst ook nog eens met de windroos. De acht punten staan voor de acht windstreken: Noord, Oost, Zuid, West en de tussenliggende richtingen die de horizon verdelen. Het is dan ook niet vreemd dat velen in het kiezelstenenmozaïek de Poolster zien, de onbeweeglijke gids die het Noorden op die windroos aangeeft. Voor een visser uit Elburg was die combinatie van wind en sterren immers de enige houvast; het bepaalde of hij die dag de havenhoofden weer veilig zou passeren, of dat het water hem de wet zou voorschrijven.
Het visitekaartje van de schipper
Het waren uiteindelijk de handelscontacten van de Hanze – het machtige verbond waar Elburg deel van uitmaakte – die het symbool definitief binnen de muren van deze vestingstad brachten. Wat vind ik dit een prachtig historisch contrast: een ‘heidens’ teken dat via ridderordes en Maria-verering uiteindelijk zijn vaste plek vond op de drempels van het nuchtere, protestantse Elburg. In het hart van de Bible Belt werd de ster die ooit als een godin aanbeden werd, een volstrekt nuchter baken van koers en richting.
De achtpuntige ster op de Elburgse stoepjes is dus veel meer dan een versiering: het is de ultieme handtekening van een gezagvoerder. Waar een knecht koos voor een afbeelding van de vis die hij binnenhaalde, of een trotse eigenaar voor de volledige botter, lijkt de ster het huis van een navigator te markeren. Wie een ster voor zijn deur had liggen, gaf een stilzwijgend signaal af aan de voorbijganger: hier woont iemand die leeft met de blik op zee en sterren, en de hand aan het roer. Kortom: alles wijst erop dat de achtpuntige ster een schippershuis markeert.
Het is fascinerend hoe we symbolen blijven gebruiken, zelfs als de oorspronkelijke betekenis ervan in de loop der tijd is opgelost. In Elburg leggen ze kiezelstenen in het patroon dat ze van hun vaders hebben geleerd, noemen het versiering… maar vergeten dat ze daarmee een eerbetoon brengen aan de kosmische navigatie en de overlevingsdrang van hun verre voorouders.
De volgende keer dat jij zelf door een oude stad loopt en een patroon of afbeelding ziet dat ‘slechts decoratief’ lijkt, kijk dan nog eens goed. Soms ligt de wijsheid van het universum gewoon onder je eigen voeten, vermomd als een eenvoudig stoepje!
