De oorsprong van Zwarte Piet

Als iedereen zich toch eens – al is het maar een heel klein beetje – in de oorsprong van Zwarte Piet verdiepte, zou dat een hoop discussies schelen. En daarvoor hoef je echt niet veel moeite te doen, er zijn talloze webpagina’s aan gewijd. Vaak kom je dezelfde ingrediënten tegen, maar het wordt pas echt interessant als je de verbanden gaat zien. Alle commotie om Zwarte Piet is nergens voor nodig wanneer je begrijpt dat symbolen uit verschillende culturen meer met elkaar gemeen hebben, dan op het eerste gezicht lijkt. Laten we snel beginnen!

Het symbool Zwarte Piet – want dat is het; een symbool – staat niet op zichzelf. In verschillende culturen kent men een soortgelijk ‘bontgekleurd’ personage die de rol van joker, plaaggeest of boeman speelt: de vuuroodgeklede Hadji Firoez (Iran), Schmutzli (Zwitserland), Hans Trapp en Pelznickel (ranselende Nicolaas, Duitsland), Belsnickel (Pennsylvania, V.S.) en Père Fouettard (de zweepvader, Frankrijk). Deze duistere (lees: donkergekleurde) lieden doken op wanneer de winter zich aandiende, en van oorsprong hebben ze helemaal niets met racisme of een slavernijverleden te maken. Vroeger associeerde men de donkere tijd rond de winterzonnewende met de verschijning van kwaadaardige goden en hun hulpjes, de demonen (the moons) uit het dodenrijk, de onderwereld. De specifieke Maanperiode werd bij de Germanen bijvoorbeeld verpersoonlijkt als Perchta, de godin van het midwinterlicht. Ook zij had duivelse knechten: Krampus (Alpen en Zuidoost-Europa) en Knecht Ruprecht (Duitsland). Ze zagen eruit als donkere, hoorndragende wezens, hadden een lange tong, ogen als gloeiende houtskooltjes en ze droegen grote takkenbossen.

Een van de redenen dat deze donkergekleurde plaaggeesten het vooral op stoute kinderen gemunt hebben, is de associatie met de Griekse god Saturnus, die zijn kinderen opat uit angst dat ze hem van de troon zouden stoten. Saturnus (Vadertje Tijd/Magere Hein/Odin/Wodan/Koning Winter/Darth (Dark) Vader/Santa Claus (de kerstman)/Sinterklaas/enzovoort) is heerser van het sterrenbeeld Steenbok dat op 21 december begint. Steenbokken hebben hoorns en een lange tong. Wanneer je iemand tot zondebok (lees: Steenbok) maakt, gebruik je de uitdrukking iemand de zwartepiet toespelen. De verliezer, de ‘zondaar’, heeft iets negatiefs gedaan, en dit leidde tot de uitdrukkingen iemand zwartmaken (kwaadspreken over iemand) en zwartkijken (pessimistisch zijn). Vroeger veegden zondaars as op het gezicht als uiting van boetedoening en om anderen te laten zien dat ze zich gingen bezinnen over hun daden: berouw tonen. En de kleur van rouw en inkeer is zwart. Dit ritueel wordt in de Rooms-Katholieke Kerk nog steeds uitgevoerd op Aswoensdag, het begin van de vastenperiode, oftewel: de boetetijd. Terwijl de priester het askruisje op het voorhoofd van de gelovige zet, zegt hij: “gedenk, mens, dat je stof bent en tot stof zult wederkeren”. Met dat wederkeren van de Zon na de winterzonnewende zit het wel goed.

We hebben het hier over het punt waarop de Zon van zijn dalende beweging aan de hemel dagelijks weer hoger komt te staan, wat weer leidt tot de omwenteling van zwart naar wit, van de ‘negatieve’ seizoenen (herfst en winter) naar de ‘positieve’ seizoenen (lente en zomer). Let op: met het woord negatief bedoel ik niets anders dan de tegengestelde, gelijkwaardige en aanvullende tegenpool van het woord positief! Het is de tweede helft van de cirkel die nodig is om de cirkel een cirkel te laten zijn. Op een vergelijkbare manier vormen talloze huidskleuren de totale mensheid.

Ja, maar die kleding van Zwarte Piet dan? Dat lijkt toch precies op de werkkleding van dienaren op de 16e-eeuwse plantages in Suriname? Dat beeld kwam in de 19e eeuw echter in een stroomversnelling toen de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman in 1850 zijn prentenboek uitbracht. Hij gaf de al eeuwen rondwarende ‘winterhelper’ uit midwintertradities en heiligenverhalen een nieuw, kleurrijk jasje en liet zich daarbij inspireren door Moorse pages: kroeshaar, gouden oorringen, fluwelen stoffen. Niet vreemd, want zo liepen sommige pages er in zijn tijd daadwerkelijk bij.

Kijk maar eens naar de schoppenboer in het kaartspel: precies zo’n pageachtig figuur. De knecht van Sinterklaas was immers oorspronkelijk de knight – de helper, dienaar of page – van een edelman, meestal een koning of, in het Surinaamse geval, een landeigenaar (hoe die aan zijn grond kwam, is een ander verhaal). De witte plooikraag en de pluimveer waren daarbij niet alleen sier, maar droegen ook een spirituele lading. Zo groeide langzaam de verschijning uit die we later Zwarte Piet zijn gaan noemen: een mix van folklore, mode, symboliek en eeuwenoude winterfiguren. En ja, onderweg raakten er – helaas –ook stereotype en racistische lagen aan vastgeplakt.

Er zijn zoveel aanwijzingen, als je maar weet waarnaar je moet kijken. De kaartspellen zwartepieten en eenentwintigen (Black Jack), Pakjesboot 12 en het duiveltje-uit-een-doosje zijn allemaal naar dezelfde oorsprong te herleiden. En neem bijvoorbeeld de roe van Zwarte Piet. ‘Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe.’ Zwarte Piet hoopt dat je na een tik op de billen je (zondige) gedrag verbetert. De roe heeft dezelfde symboliek als de klapstok van de harlekijn uit het Italiaanse improvisatietheater commedia dell’arte (zestiende tot achttiende eeuw). Dit karakter (met een donker masker!) gaf met zijn houten stok een luide klap wanneer het toneelstuk van scène wisselde. Om deze reden noemen we een komedie waarbij situaties elkaar afwisselen nog steeds een slapstick. Wanneer de Zon (zomertijd) en Saturnus (wintertijd) elkaar in december afwisselen, is dat het moment waarop Zwarte Piet met zijn houten roe tevoorschijn komt!

Even terzijde: als je dicht bij de natuur staat, weet je dat je rond deze tijd van het jaar de bomen en struiken terugsnoeit. En dat levert takkenbossen vol lange twijgen op, waarvan je een prachtige roe kunt maken. Dit symbool ligt nu letterlijk voor het oprapen!

En kijk nu eens naar de namen van deze laatste maanden van het jaar, die allen op -ember eindigen. Een Engels woord dat ‘gloeiende as/houtskool’ betekent. Wat nu als Zwarte Piet – de harlekijn, de plaaggeest, de jester (yes-star, de Zon) – symbool staat voor de Zon, die in deze periode slechts als een smeulend kooltje aan de hemel gloeit? Vergelijk dit met woorden als sinteren (verhitten) en sintel (Sint-El!), een restant hete steenkool.

Rook, roet en as zijn symbolen van reiniging, zuivering en vrucht­baarheid. Denk maar aan het bewieroken van kerken, tempels of huiskamers en het uitstrooien van as om de tuin en akker te bemesten. Verschillende volkeren wereldwijd, waaronder de Aboriginals (Australië), Mundari (Soedan) en Sadhoes (India), smeren zich met as in. Dit gebeurt als onder­deel van een (pubertijds)­ceremonie en/of om infecties van gevaarlijke ziekten tegen te gaan. De as van gecremeerde overledenen werd over het gezicht geveegd to keep the spirit alive. Om deze redenen zou het met roet en as zwartgemaakte gezicht van Zwarte Piet zomaar eens een uiting van vruchtbaarheid kunnen zijn, zeker als je bedenkt dat Sinterklaas met Saturnus (als Griekse god van de landbouw), vrucht­baar­heids­god Pan en de Groene Man (of ‘De Gehoornde’) samenhangt.

De moraal van dit hele verhaal

Het is jammer dat het woord zwart in onze maatschappij zo stigmatiserend voor enkel mensen met een donkerdere huidskleur gebruikt is. Want ieder mens heeft een lichte en donkere kant, iets dat de natuur ons dagelijks (dag vs. nacht) en jaarlijks (lente+zomer vs. herfst+winter) laat zien. Zwarte Pieten, roetveegpieten én kleurpieten… ze mogen er van mij allemaal zijn. Laat alsjeblieft elke (sub)cultuur zijn eigen tradities behouden. Kijk door de uiterlijke vorm heen en je zult ontdekken dat verschillende verschijningsvormen dezelfde boodschap bevatten. Dit was voor mij een van de belangrijkste redenen om mijn boek te schrijven. Verschillende invalshoeken zorgen voor een nieuwe kijk op de zaak. Verschillen worden plotseling overeenkomsten. Wat jij denkt dat ‘eigen’ is, blijkt in de kern net zo goed van een ander te zijn. Ik hoop dat je door het lezen van mijn boek voortaan jezelf in de ander herkent. Begrip, inzicht, inlevingsvermogen en wat meer acceptatie van je medemens zou al een prachtig resultaat zijn.